Εάν όλες οι ενέργειές μας διαμορφώνονται από τη τύχη, είμαστε ακόμη πράττοντες;
![Εάν όλες οι ενέργειές μας διαμορφώνονται από τη τύχη, είμαστε ακόμη πράττοντες;](https://www.news247.gr/wp-content/uploads/2021/05/podosfairo-640x380.jpg)
Η αυτενέργεια και πόσο αυτή μπορεί να προστατευθεί από την τύχη. Αξίζει, προβληματισμένοι από απρόβλεπτα γεγονότα, να υποχωρήσουμε στον ασφαλή αλλά περιορισμένο τομέα αυτού που ελέγχουμε πλήρως;
- 22 Μαΐου 2021 07:07
* Το άρθρο του απόφοιτου διδακτορικού από το King’s College του Λονδίνου, Jake Wojtowicz, δημοσιεύτηκε στο Aeon. Τo Αeon, είναι διαδικτυακό περιοδικό, που θέτει μεγάλα ερωτήματα, αναζητώντας φρέσκες απαντήσεις και μια νέα οπτική στην κοινωνική πραγματικότητα, την επιστήμη, τη φιλοσοφία και τον πολιτισμό. Το NEWS 24/7 θα αναδημοσιεύει κάθε εβδομάδα μια ιστορία για όσους λατρεύουν την πρωτότυπη σκέψη πάνω σε παλιά και νέα ζητήματα.
Καλώς ή κακώς, η τύχη μπορεί να ορμήσει από το πουθενά και να αλλάξει τη ζωή μας. Μπορεί να διασχίσετε το δρόμο και να χτυπηθείτε από ένα αυτοκίνητο, ή μπορεί να καταλήξετε σε κάποιον που αποδεικνύεται ότι είναι η αγάπη της ζωής σας. Ένας φυσικός τρόπος σκέψης για την τύχη είναι ότι συμβαίνει σε εμάς. Πράγματα – απροσδόκητα και ανεξέλεγκτα πράγματα – συμβαίνουν σε εμάς.
Αυτό που συμβαίνει σε εμάς εκ φύσεως έρχεται σε αντίθεση με αυτό που κάνουμε. Όμως, στο βιβλίο του “Moral Luck” (1981), ο Βρετανός φιλόσοφος Μπέρναρντ Γουίλιαμς εξηγεί το παράδειγμα ενός οδηγού φορτηγού που χτυπά και σκοτώνει ένα παιδί. Ο οδηγός δεν σκότωσε το παιδί λόγω μέθης ή απρόσεκτης οδήγησης. Ήταν απλώς άτυχος. Σε μια τέτοια περίπτωση, όπως έγραψε ο Γουίλιαμς αργότερα στο βιβλίο του Shame and Necessity (1993): “Το φοβερό πράγμα που του συνέβη, χωρίς δικό του λάθος, ήταν ότι έκανε αυτά τα πράγματα”. Χτύπησε και σκότωσε το παιδί. Η τύχη μπορεί να κάνει περισσότερα από ό,τι απλώς συμβαίνει σε εμάς. Μπορεί να επηρεάσει αυτό που κάνουμε. Ή, για να το θέσουμε με άλλο τρόπο: αυτό που κάνουμε δεν είναι πλήρως υπό τον έλεγχό μας.
Ο Γουίλιαμς έδωσε ένα όνομα σε ένα συναίσθημα που μπορεί να συνοδεύει τη διενέργεια κακών πραγμάτων μέσω της κακής τύχης: μεταμελημένος πράττων. Αυτό είναι διαφορετικό από τη μετάνοια, την οποία ο Γουίλιαμς συνέδεσε με την εκούσια διενέργεια κακών πραγμάτων. Η τραγωδία του οδηγού δεν είναι ότι επιταχύνει ή οδηγεί απρόσεκτα – εκούσια πράγματα που μπορεί να προκαλέσουν μετάνοια. Η τραγωδία του είναι απλώς ότι σκότωσε κάποιον. Ο μεταμελημένος πράττων το αντιλαμβάνεται αυτό. Αυτό για το οποίο μετανιώνει ο οδηγός είναι ότι το έκανε – σκότωσε το παιδί.
Το πρόβλημα με την τύχη δεν είναι απλώς ότι μπορεί να επηρεάσει αυτό που κάνουμε με δευτερεύοντες ή ασήμαντους τρόπους (αν και το κάνει και αυτό). Το πρόβλημα είναι ότι μπορεί επίσης να επηρεάσει τις ενέργειές μας με τρόπους που αλλάζουν τη ζωή. Μπορούμε να φανταστούμε τον οδηγό να αισθάνεται μια βαθιά μετανόηση που καταστρέφει το υπόλοιπο της ζωής του. Και φαίνεται ότι είναι λογικός: αισθάνεται φριχτά γιατί αυτό που έκανε, χωρίς δικό του λάθος, ήταν απαίσιο. Είναι λοιπόν εξαιρετικά ανησυχητική η συνειδητοποίηση πόσο η τύχη μπορεί να επηρεάσει αυτό που κάνουμε.
Αλλά πρέπει να είμαστε ανήσυχοι; Μια εναλλακτική θέση θα μπορούσε να υποστηρίζει ότι αυτό που κάνουμε – ή αυτό που έχει σημασία σε αυτό που κάνουμε – είναι ακριβώς αυτό που ελέγχουμε και τα υπόλοιπα είναι απλά πράγματα που συμβαίνουν στον κόσμο. Θα μπορούσαμε να μετανιώσουμε γι’ αυτά τα πράγματα ως κακά γεγονότα στον κόσμο, αλλά δεν θα μπορούσαμε να αισθανθούμε μεταμελημένοι πράττοντες για τους παράγοντες που βρίσκονται πέρα από τον έλεγχό μας, επειδή δεν αποτελούν καθόλου μέρος της αυτενέργειάς μας.
Το πρόβλημα με αυτήν τη θέση είναι ότι πολλά από αυτά που κάνουμε φαίνεται να εξαρτώνται από πράγματα που δεν ελέγχουμε. Για να σηκώσετε το χέρι σας, πρέπει να συνεργαστεί το σώμα σας. Για να ρίξετε μια πέτρα λίγα μέτρα, πρέπει να αποφύγετε μια ριπή ανέμου. Μια τέτοια προσέγγιση περιορίζει αναπόφευκτα την αυτενέργειά μας σε έναν μικρό πλαίσιο δραστηριοτήτων. Ίσως αυτό που έχει σημασία όταν πρόκειται για αυτενέργεια είναι αυτό που θα κάνουμε. Αυτή είναι η άποψη με την οποία ο Γουίλιαμς συνδέθηκε με τον φιλόσοφο του 18ου αιώνα, Ιμμάνουελ Καντ, μια άποψη που δίνει αυτό που ο Γουίλιαμς αποκαλούσε “παρηγοριά στην αίσθηση της αδικίας του κόσμου”. Εάν η αυτενέργεια περιορίζεται σε αυτό που προσπαθούμε ειλικρινά να κάνουμε, τότε οι διακυμάνσεις της τύχης χάνουν το πλεονέκτημά τους. Για τον άτυχο οδηγό που χτύπησε ένα παιδί, το γεγονός ότι η συμπεριφορά του ήταν άμεμπτη μπορεί να είναι ανακούφιση και μπορεί να τον ξεχωρίσει από εκείνους που ήταν κακόβουλοι ή απερίσκεπτοι. Αναμφίβολα μερικές φορές πρέπει να παρηγορηθούμε και πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι ένα καλό δέντρο μπορεί να φέρει κακούς καρπούς.
Αλλά αυτή η παρηγοριά κοστίζει. Ο Γουίλιαμς πίστευε ότι, αν θέλαμε να προστατεύσουμε την αυτενέργεια από την τύχη, η αυτενέργεια θα ήταν μια “επιφανειακή” έννοια. Αυτή η ρηχότητα προέρχεται από την αναγνώριση ότι η απόδοση του Καντιανισμού μας αποκόπτει από τον κόσμο. Η αυτενέργεια, σε αυτήν την απόδοση, χάνει μεγάλο μέρος της δύναμης της να επηρεάσει τον κόσμο. Δεν μας αφήνει καν να πετάξουμε πέτρες ή να σηκώσουμε τα χέρια μας.
Εάν πιστεύουμε ότι ο αντίκτυπός μας στον κόσμο είναι σημαντικό μέρος της αυτενέργειας, φαίνεται ότι πρέπει να αποδεχτούμε ότι μπορούμε να δράσουμε στον κόσμο, παρόλο που ο αντίκτυπος μας είναι εν μέρει εκτός ελέγχου μας. Πρέπει να αποδεχτούμε ότι αυτό που κάνουμε εξαρτάται από την τύχη. Όπως το έθεσε ο Γουίλιαμς: “Η ιστορία ενός ως πράττοντα είναι ένα δίκτυο στο οποίο οτιδήποτε είναι προϊόν της βούλησής του και συγκρατείται και εν μέρει σχηματίζεται από πράγματα που δεν είναι…”.
Εάν η αυτενέργειά μας επεκτείνεται πέρα από αυτό που προσπαθούμε να κάνουμε, εάν εκτείνεται πέρα από αυτό που ελέγχουμε, τι σημαίνει να είσαι πράττων; Ένα καλό σημείο για να ξεκινήσετε, όταν προσπαθείτε να το καταλάβετε, είναι από το προφανές ότι μερικές φορές προσπαθούμε να κάνουμε κάτι και συμβαίνει. Αλλά δεν συμβαίνει απλά. Μάλλον, έχουμε ικανότητες που μας επιτρέπουν να πετύχουμε αυτό που θέλουμε. Το πρόβλημα είναι ότι οι ικανότητές μας είναι ατελείς, αδύνατες, ανθρώπινες.
Ο μεταμελημένος πράττων προκύπτει όταν αυτές οι ικανότητες πάνε στραβά, όταν προσπαθούμε να κάνουμε κάτι και κάτι άλλο – κάτι κακό – συμβαίνει. Τα κακά πράγματα που κάνουμε δεν περιορίζονται μόνο σε εκείνες τις πράξεις, τις οποίες είμαστε ένοχοι που διαπράττουμε, και η θλιβερή αυτενέργεια δεν περιορίζεται μόνο στις εθελοντικές μας ενέργειες. Αυτό συμβαίνει επειδή αυτές οι ικανότητες μπορούν να πάνε στραβά χωρίς δικό μας σφάλμα. Μπορούν να πάνε στραβά όχι λόγω λάθους, αλλά απλώς και μόνο επειδή είναι επιρρεπείς στο λάθος. Σε συνηθισμένες περιπτώσεις, περπατάτε μέσα στο μπαρ και χύνετε την μπίρα κάποιου. Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις, πηγαίνετε για οδήγηση και σκοτώνετε κάποιον.
Κάποιος μπορεί να διαβάσει τον Γουίλιαμς και να αποχωρήσει απογοητευμένος, φεύγοντας με μια απαισιόδοξη άποψη για τον κόσμο. Σε τελική ανάλυση, ο Γουίλιαμς επικεντρώνεται στη μετανόηση και όχι στα απρόοπτα ατυχήματα που μπορούν να επηρεάσουν τη ζωή μας. Χρησιμοποιεί παραδείγματα όπως ο οδηγός φορτηγού και βασίζεται σε συγκινητικές ιστορίες από τη λογοτεχνία, όπως η αυτοκτονία της Άννα Καρένινα. Υπάρχει λίγη ανακούφιση εστιάζοντας στο πώς, ακόμα κι αν είμαστε προσεκτικοί σε αυτό που σκοπεύουμε να κάνουμε, μπορούμε να πέσουμε από ένα χτύπημα της τύχης. Ο Γουίλιαμς μπορεί να είναι μια ζοφερή ανάγνωση. Τουλάχιστον η απόδοση του Καντιανισμού βάζει τη μοίρα μας στα χέρια μας.
Αλλά υπάρχει επίσης κάτι που ενδυναμώνει πολύ την απομάκρυνση του Γουίλιαμς από την απόδοση του Καντιανισμού. Ο προβληματισμός για την τύχη δεν χρειάζεται να μας παροτρύνει να υποχωρήσουμε στον ασφαλή αλλά περιορισμένο τομέα αυτού που ελέγχουμε πλήρως. Μπορεί να επιβεβαιώσει την ισχύ μας ως πράττοντες και να ενθαρρύνει τη φιλοδοξία μας. Μπορούμε να βάλουμε ένα σημάδι στον κόσμο και μερικές φορές αυτό το σημάδι μπορεί να είναι θεαματικό. Από ένα έργο τέχνης έως μια απεργία στο γήπεδο ποδοσφαίρου, από τα πράγματα που γράφουμε μέχρι τα γεύματα που φτιάχνουμε, αυτά τα πράγματα δεν συμβαίνουν απλά: πρέπει να τα αναζητήσουμε και να χρησιμοποιήσουμε τις δεξιότητές μας για να τα επιτύχουμε. Και είναι οι ενέργειές μας – σημάδια που κάνουμε στον κόσμο ως πράττοντες.
Χωρίς να αποδεχτούμε ότι μπορεί να αποτύχουμε, να καταλήξουμε να μετανιώσουμε για όσα έχουμε κάνει, δεν θα μπορούσαμε να επιτύχουμε κανένα από αυτά τα πράγματα. Υπάρχει κάτι πιο έντονο και πιο ενθαρρυντικό στην αναγνώριση αυτού, αντί να ζούμε τις ζωές μας στο ασφαλές αλλά ανίσχυρο πλαίσιο, στο οποίο η προσπάθεια είναι αυτό που έχει σημασία.