Πώς οι δυστοπικές αφηγήσεις μπορούν να υποκινήσουν τον ριζοσπαστισμό στον πραγματικό κόσμο
![Πώς οι δυστοπικές αφηγήσεις μπορούν να υποκινήσουν τον ριζοσπαστισμό στον πραγματικό κόσμο](https://www.news247.gr/wp-content/uploads/2021/06/games-640x380.jpg)
Είναι η, τόσο ελκυστική, δυστοπική φαντασία απειλή για την δημοκρατία και την πολιτική σταθερότητα; Τα θετικά και τα αρνητικά της.
- 07 Αυγούστου 2021 09:26
* Το άρθρο του επίκουρου καθηγητή στο τμήμα Διακυβέρνησης και Πολιτικής στο πανεπιστήμιο του Μέριλαντ και συγγραφέα Calvert Jones και της καθηγήτριας ανάπτυξης ηγετικών ικανοτήτων στο University of Chicago Booth School of Business, Celia Paris δημοσιεύτηκε στο Aeon. Τo Αeon, είναι διαδικτυακό περιοδικό, που θέτει μεγάλα ερωτήματα, αναζητώντας φρέσκες απαντήσεις και μια νέα οπτική στην κοινωνική πραγματικότητα, την επιστήμη, τη φιλοσοφία και τον πολιτισμό. Το NEWS 24/7 αναδημοσιεύει κάθε εβδομάδα μια ιστορία για όσους λατρεύουν την πρωτότυπη σκέψη πάνω σε παλιά και νέα ζητήματα.
Οι άνθρωποι είναι αφηγηματικά πλάσματα: οι ιστορίες που λέμε έχουν βαθιές επιπτώσεις στο πώς βλέπουμε τον ρόλο μας στον κόσμο και η δυστοπική φαντασία συνεχίζει να αυξάνει την δημοτικότητά της. Σύμφωνα με το Goodreads.com, μια διαδικτυακή κοινότητα που έχει αυξηθεί σε 90 εκατομμύρια αναγνώστες, το μερίδιο των βιβλίων που χαρακτηρίστηκαν ως “δυστοπικά” το 2012 ήταν το υψηλότερο για περισσότερα από 50 χρόνια. Η “έκρηξη” φαίνεται να ξεκίνησε μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες της 11ης Σεπτεμβρίου 2001. Το μερίδιο των δυστοπικών ιστοριών ανέβηκε στα ύψη το 2010 καθώς οι εκδότες συνέρρευσαν για να εκμεταλλευτούν την επιτυχία των μυθιστορημάτων Hunger Games (2008-10), τη συγκλονιστική τριλογία της Σουζάν Κόλινς για μια ολοκληρωτική κοινωνία “στα ερείπια ενός τόπου κάποτε γνωστού ως Βόρεια Αμερική”. Τι πρέπει να κάνουμε για το γεγονός ότι η δυστοπική φαντασία είναι τόσο δημοφιλής;
Έχει χυθεί πολύ μελάνι για να εξεταστεί γιατί αυτές οι αφηγήσεις είναι τόσο ελκυστικές. Αλλά ένα άλλο σημαντικό ερώτημα είναι: Και λοιπόν; Είναι η δυστοπική φαντασία πιθανό να επηρεάσει τις πραγματικές πολιτικές στάσεις κάποιου; Εάν ναι, τότε πώς; Και πόσο πρέπει να νοιαζόμαστε για τον αντίκτυπό της; Στην έρευνά μας, ξεκινήσαμε να απαντάμε σε αυτές τις ερωτήσεις χρησιμοποιώντας μια σειρά πειραμάτων.
Πριν ξεκινήσουμε, γνωρίζαμε ότι πολλοί πολιτικοί επιστήμονες θα ήταν πιθανώς δύσπιστοι. Σε τελική ανάλυση, φαίνεται απίθανο ότι η μυθοπλασία – κάτι που είναι γνωστό ότι είναι “φανταστικό” – θα μπορούσε να επηρεάσει τις πραγματικές προοπτικές των ανθρώπων. Ωστόσο, ένα αυξανόμενο σώμα έρευνας δείχνει ότι δεν υπάρχει “ισχυρή εναλλαγή” στον εγκέφαλο μεταξύ της φαντασίας και της μη μυθοπλασίας. Οι άνθρωποι συχνά ενσωματώνουν μαθήματα από φανταστικές ιστορίες στις πεποιθήσεις, τη στάση και τις εκτιμήσεις τους, μερικές φορές χωρίς καν να γνωρίζουν ότι το κάνουν.
Επιπλέον, η δυστοπική φαντασία πιθανότατα είναι ιδιαίτερα ισχυρή επειδή είναι εγγενώς πολιτική. Εστιάζουμε εδώ στο ολοκληρωτικά δυστοπικό είδος, το οποίο απεικονίζει έναν σκοτεινό και ενοχλητικά εναλλακτικό κόσμο όπου ισχυρές οντότητες ενεργούν για να καταπιέζουν και να ελέγχουν τους πολίτες, παραβιάζοντας φυσικά τις θεμελιώδεις αξίες. (Ενώ οι μεταποκαλυπτικές αφηγήσεις, συμπεριλαμβανομένων αυτών που αφορούν τα ζόμπι, μπορούν επίσης να θεωρηθούν “δυστοπικές”, η βασική ρύθμιση είναι πολιτικά πολύ διαφορετική, τονίζοντας το χάος και την κατάρρευση της κοινωνικής τάξης, και επομένως είναι πιθανό να επηρεάσει τους ανθρώπους με διαφορετικούς τρόπους).
Βεβαίως, οι ατομικές ολοκληρωτικά δυστοπικές ιστορίες ποικίλουν. Για να δώσουμε μερικά δημοφιλή παραδείγματα, βασανιστήρια και επίβλεψη παρουσιάζονται στο 1984 (1949) του Τζορτζ Όργουελ, αφαίρεση οργάνων στη σειρά Unwind (2007-) από τον Neal Shusterman, υποχρεωτική πλαστική χειρουργική στη σειρά Uglies (2005-7) από τον Σκοτ Γουέστερφελντ, έλεγχος του νου στο The Giver (1993) της Λόις Λόουρι, ανισότητα των φύλων στο The Handmaid’s Tale (1985) της Μάργκαρετ Άτγουντ, κανονισμένος από την κυβέρνηση γάμος στην τριλογία Matched (2010-12) της Άλι Κόντι και περιβαλλοντική καταστροφή στη σειρά Maze Runner (2009-16) από τον Τζέιμς Ντάσνερ. Αλλά όλες αυτές οι αφηγήσεις συμμορφώνονται με τις συμβάσεις του είδους του χαρακτήρα, του σκηνικού και της πλοκής. Όπως παρατήρησαν οι Κάρι Χιντς και Ελέιν Όστρι, οι συγγραφείς του Utopian and Dystopian Writing for Young Children and Adults (2003), σε αυτές τις κοινωνίες “τα ιδανικά για βελτίωση έχουν ξεφύγει τραγικά”. Ενώ υπάρχουν περιστασιακές εξαιρέσεις, η δυστοπική φαντασία συνήθως τιμά τη δραματική και συχνά βίαιη εξέγερση από λίγους θαρραλέους.
Για να ελέγξουμε τον αντίκτυπο της δυστοπικής φαντασίας στις πολιτικές στάσεις, ορίσαμε τυχαία υποκείμενα από ένα δείγμα Αμερικανών ενηλίκων σε σε τρεις ομάδες. Η πρώτη ομάδα διάβασε ένα απόσπασμα από το The Hunger Games και στη συνέχεια παρακολούθησε σκηνές από την ταινία του 2012. Η δεύτερη ομάδα έκανε το ίδιο, μόνο με μια διαφορετική δυστοπική σειρά – Divergent (2011-18) της Βερόνικα Ροθ. Παρουσιάζει τις ΗΠΑ φουτουριστικές, στις οποίες η κοινωνία έχει χωριστεί σε φατρίες αφιερωμένες σε ξεχωριστές αξίες. Εκείνοι των οποίων οι ικανότητες ξεπερνούν τα όρια της φατρίας θεωρούνται απειλή. Στην τρίτη ομάδα – την ομάδα ελέγχου χωρίς μέσα – τα άτομα δεν είχαν εκτεθεί σε δυστοπική φαντασία πριν απαντήσουν σε ερωτήσεις σχετικά με την κοινωνική και πολιτική στάση τους.
Αυτό που βρήκαμε ήταν εντυπωσιακό. Παρόλο που ήταν φανταστικές, οι δυστοπικές αφηγήσεις επηρέασαν τα υποκείμενα με βαθύ τρόπο, επαναβαθμονομώντας τις ηθικές τους πυξίδες. Σε σύγκριση με την ομάδα ελέγχου χωρίς μέσα, τα υποκείμενα που εκτέθηκαν στη μυθοπλασία ήταν 8 ποσοστιαίες μονάδες πιο πιθανό να πουν ότι ριζοσπαστικές πράξεις όπως η βίαιη διαμαρτυρία και η ένοπλη εξέγερση θα μπορούσαν να δικαιολογηθούν. Συμφώνησαν επίσης πιο εύκολα ότι μερικές φορές η βία είναι απαραίτητη για την επίτευξη δικαιοσύνης (παρόμοια αύξηση περίπου 8 ποσοστιαίων μονάδων).
Γιατί μπορεί η δυστοπική φαντασία να έχει αυτά τα εντυπωσιακά αποτελέσματα; Ίσως να λειτουργεί ένας απλός μηχανισμός προετοιμασίας. Οι σκηνές βίαιης δράσης θα μπορούσαν εύκολα να πυροδοτούσαν ενθουσιασμό με τρόπο που έκανε τα υποκείμενά μας πιο πρόθυμα να δικαιολογήσουν την πολιτική βία. Τα βίαια βιντεοπαιχνίδια, για παράδειγμα, μπορούν να αυξήσουν την επιθετική νόηση και η δυστοπική φαντασία περιέχει συχνά βίαιες εικόνες με επαναστάτες που πολεμούν ενάντια στις υφιστάμενες δυνάμεις.
Για να εξετάσουμε αυτήν την υπόθεση, πραγματοποιήσαμε ένα δεύτερο πείραμα, και πάλι με τρεις ομάδες, και αυτή τη φορά με ένα δείγμα φοιτητών κολεγίου στις ΗΠΑ. Η πρώτη ομάδα εκτέθηκε στο The Hunger Games και, όπως και πριν, συμπεριλάβαμε μια δεύτερη ομάδα ελέγχου χωρίς μέσα. Η τρίτη ομάδα, ωστόσο, εκτέθηκε σε βίαιες σκηνές από το franchise ταινιών Fast and Furious (2001-), παρόμοιου μήκους και τύπου με τη βία στα αποσπάσματα των Hunger Games.
Για άλλη μια φορά, η δυστοπική φαντασία διαμόρφωσε τις ηθικές κρίσεις των ανθρώπων. Αυξήθηκε η προθυμία τους να δικαιολογήσουν ριζοσπαστική πολιτική δράση σε σύγκριση με τους ελέγχους χωρίς μέσα και οι αυξήσεις ήταν παρόμοιες σε μέγεθος με αυτές που βρήκαμε στο πρώτο πείραμα. Αλλά οι εξίσου βίαιες και με πολλή αδρεναλίνη σκηνές δράσης από το Fast and Furious δεν είχαν τέτοιο αποτέλεσμα. Έτσι, μόνο οι βίαιες εικόνες δεν μπορούσαν να εξηγήσουν τα ευρήματά μας.
Το τρίτο μας πείραμα διερεύνησε εάν ένα βασικό συστατικό ήταν η ίδια η αφήγηση – δηλαδή, μια ιστορία για τους γενναίους πολίτες που αμφισβητούν μια άδικη κυβέρνηση, είτε φανταστική είτε μη φανταστική. Έτσι, αυτή τη φορά, η τρίτη ομάδα μας διάβασε και παρακολούθησε τμήματα των μέσων σχετικά με μια πραγματική διαμαρτυρία ενάντια σε διεφθαρμένες κυβερνητικές πρακτικές της Ταϊλάνδης. Τα αποσπάσματα από CNN, BBC και άλλες πηγές ειδήσεων έδειξαν κυβερνητικές δυνάμεις σε συμπλοκές, χρησιμοποιώντας βίαιες τακτικές όπως δακρυγόνα και κανόνια νερού για να καταστείλουν μάζες πολιτών που διαμαρτύρονταν για αδικία.
Παρόλο που ήταν πραγματικές, αυτές οι εικόνες είχαν μικρή επίδραση στα υποκείμενα. Εκείνοι στην τρίτη ομάδα δεν ήταν πιο πρόθυμοι να δικαιολογήσουν την πολιτική βία από τους ελέγχους χωρίς μέσα. Όμως όσοι εκτέθηκαν στην αφήγηση των δυστοπικών φαντασιών των Hunger Games ήταν πολύ πιο πρόθυμοι να δουν τις ριζοσπαστικές και βίαιες πολιτικές πράξεις ως νόμιμες, σε σύγκριση με εκείνους που εκτέθηκαν στην πραγματική είδηση. (Η διαφορά ήταν περίπου 7-8 ποσοστιαίες μονάδες, συγκρίσιμη με τα δύο προηγούμενα πειράματα.) Συνολικά, λοιπόν, φαίνεται ότι οι άνθρωποι μπορεί να έχουν την τάση να αντλούν “μαθήματα πολιτικής ζωής” από μια αφήγηση για έναν φανταστικό πολιτικό κόσμο παρά από τις βασισμένες σε γεγονότα, αναφορές για τον πραγματικό κόσμο.
Αυτό σημαίνει ότι η δυστοπική φαντασία αποτελεί απειλή για τη δημοκρατία και την πολιτική σταθερότητα; Όχι απαραίτητα, αν και το γεγονός ότι μερικές φορές λογοκρίνεται υποδηλώνει ότι ορισμένοι ηγέτες σκέφτονται έτσι. Για παράδειγμα, το Animal Farm (1945) του Όργουελ εξακολουθεί να απαγορεύεται στη Βόρεια Κορέα, και ακόμη και στις ΗΠΑ, τα 10 βιβλία που κινδυνεύουν συχνότερα να απομακρυνθούν από τις σχολικές βιβλιοθήκες την τελευταία δεκαετία, περιλαμβάνουν τα The Hunger Games και το Brave New World (1931) του Άλντους Χάξλεϊ. Οι δυστοπικές αφηγήσεις προσφέρουν το μάθημα ότι η ριζοσπαστική πολιτική δράση μπορεί να είναι μια νόμιμη απάντηση στην αντιλαμβανόμενη αδικία. Ωστόσο, τα μαθήματα που παίρνουν οι άνθρωποι από τα μέσα, είτε είναι μυθοπλασία είτε όχι, μπορεί να μην μένουν πάντα και, ακόμη και όταν μένουν, οι άνθρωποι δεν ενεργούν απαραίτητα βάσει αυτών.
Η δυστοπική φαντασία συνεχίζει να προσφέρει έναν ισχυρό φακό μέσω του οποίου οι άνθρωποι βλέπουν την ηθική της πολιτικής και της εξουσίας. Τέτοιες αφηγήσεις μπορεί να έχουν θετικό αποτέλεσμα στο να διατηρούν τους πολίτες σε εγρήγορση για την πιθανότητα αδικίας σε ποικίλα πλαίσια, από την κλιματική αλλαγή και την τεχνητή νοημοσύνη έως τις αυταρχικές αναβιώσεις παγκοσμίως. Όμως, ο πολλαπλασιασμός των δυστοπικών αφηγήσεων μπορεί επίσης να ενθαρρύνει ριζοσπαστικές, μανιχαϊστικές προοπτικές που υπεραπλουστεύουν πραγματικές και περίπλοκες πηγές πολιτικής διαφωνίας. Έτσι, ενώ η ολοκληρωτική δυστοπική τρέλα μπορεί να θρέψει τον ρόλο του “φύλακα” της κοινωνίας για να λογοδοτεί η κραταιά δύναμη, μπορεί επίσης να οδηγήσει ορισμένους σε βίαιη πολιτική ρητορική – και ακόμη και δράση – σε αντίθεση με την αστική και βασισμένη σε γεγονότα συζήτηση και συμβιβασμό απαραίτητο για την ευημερία της δημοκρατίας.