Εκτογένεση: Είναι η τεχνολογία της τεχνητής μήτρας “εργαλείο” για την απελευθέρωση των γυναικών;
![Εκτογένεση: Είναι η τεχνολογία της τεχνητής μήτρας “εργαλείο” για την απελευθέρωση των γυναικών;](https://www.news247.gr/wp-content/uploads/2023/04/emvrio-640x426.jpg)
Το αίμα, τα δάκρυα και ο ιδρώτας είναι τελικά τόσο εγγενή στη διαδικασία του τοκετού; Η εξουδετέρωση από την εκτογένεση της υπερβολικά έμφυλης διαδικασίας αναπαραγωγής και οι περιορισμοί από τα πατριαρχικά μοντέλα.
- 08 Απριλίου 2023 07:26
* Το άρθρο της απόφοιτης βιοηθικής από το Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, Sasha Isaac δημοσιεύτηκε στο Aeon. Τo Αeon, είναι διαδικτυακό περιοδικό, που θέτει μεγάλα ερωτήματα, αναζητώντας φρέσκες απαντήσεις και μια νέα οπτική στην κοινωνική πραγματικότητα, την επιστήμη, τη φιλοσοφία και τον πολιτισμό. Το NEWS 24/7 αναδημοσιεύει κάθε εβδομάδα μια ιστορία για όσους λατρεύουν την πρωτότυπη σκέψη πάνω σε παλιά και νέα ζητήματα.
Ενώ ορισμένες γυναίκες βιώνουν την εγκυμοσύνη και τον τοκετό χαρούμενα, φυσικά και με ικανοποίηση, άλλες ανατριχιάζουν από τον φόβο των σωματικών απαιτήσεων να κουβαλούν και να συντηρούν ένα παιδί στην κοιλιά τους, και ακόμη περισσότερο από την πιθανή βαρβαρότητα του τοκετού. Κάποιοι μπορεί να θεωρήσουν το αίμα, τον ιδρώτα και τα δάκρυα ως απαραίτητο και αναπόφευκτο μέρος της ζωής. Άλλες, όπως η ριζοσπαστική φεμινίστρια Shulamith Firestone, στο βιβλίο της The Dialectic of Sex (1970), υιοθετεί μια λιγότερο επιεική άποψη για τη διαδικασία, θεωρώντας την “βάρβαρη” ή παρόμοια με το “σκάλισμα μιας κολοκύθας”. Οι περισσότεροι, όπως εγώ, ταλαντεύονται ανάμεσα στις δύο θέσεις ή βρίσκονται κάπου στη μέση.
Όποια και αν είναι η θέση κάποιου για το θέμα της “φυσικότητας” της εγκυμοσύνης, δεν μπορεί να αμφισβητηθεί ότι η ανάπτυξη της τεχνολογίας της τεχνητής μήτρας (γνωστή ως εκτογένεση) θα αλλάξει ριζικά τη συζήτηση. Πρώτον, υπάρχουν τα θεραπευτικά οφέλη που υπόσχεται: οι γυναίκες που είναι επιρρεπείς σε επικίνδυνες εγκυμοσύνες θα μπορούσαν να μεταφέρουν το έμβρυο σε μια τεχνητή μήτρα, επιτρέποντας έτσι να συνεχιστεί η ανάπτυξη του εμβρύου με μικρό κόστος για τη δική τους σωματική υγεία. Ομοίως, τα έμβρυα που διατρέχουν κίνδυνο πρόωρου τοκετού θα μπορούσαν να μεταφερθούν σε τεχνητές μήτρες για να ολοκληρωθεί η ανάπτυξή τους όπως απαιτείται. Το αίμα, ο ιδρώτας και τα δάκρυα, όπως φαίνεται, μπορεί τελικά να μην είναι τόσο εγγενή στη διαδικασία.
Δεύτερον, η τεχνολογία θα μπορούσε να έχει σημαντικά κοινωνικά οφέλη για τις γυναίκες. Για την Firestone, οι τεχνητές μήτρες θα εξαλείψουν μια κρίσιμη συνθήκη που επί του παρόντος εξασφαλίζει την καταπίεση των γυναικών εξουδετερώνοντας την υπερβολικά έμφυλη διαδικασία αναπαραγωγής. Αν και υπάρχουν αδιαμφισβήτητες βιολογικές διαφορές μεταξύ των φύλων, υποστήριξε ότι αυτή η διαφορά γίνεται καταπιεστική στον άδικο καταμερισμό της αναπαραγωγικής εργασίας και στον εγκλιματισμό της μέσω του ιδεώδους της πυρηνικής οικογένειας. Αλλά αν τα έμβρυα αναπτύσσονταν σε τεχνητές μήτρες, οι γυναίκες θα ήταν επιτέλους ελεύθερες να αναπτύξουν τα ενδιαφέροντα και τις επιθυμίες τους έξω από τα αναπαραγωγικά τους καθήκοντα.
Ακόμη και αυτή η συνοπτική επισκόπηση των θεραπευτικών και μη, δυνατοτήτων των τεχνητών μητρών φαίνεται να παρουσιάζει μια συναρπαστική υπόθεση προς όφελος της τεχνολογίας. Προσθέστε σε αυτή τη λίστα τα πολλά περισσότερα άτομα για τα οποία θα καθιστούσε δυνατή την αναπαραγωγή, και αυτή η περίπτωση γίνεται σχεδόν ακλόνητη. Έτσι, το 2017, όταν οι ερευνητές ανέπτυξαν με επιτυχία οκτώ έμβρυα αρνιού σε σακούλες που μιμούνταν τις συνθήκες της μήτρας του ζώου, τα συντηρητικά μέσα μαζικής ενημέρωσης δεν εξεπλάγησαν. Παρά τις καλύτερες προσπάθειες των ερευνητών, τα ευρήματά τους επαναδιατυπώθηκαν ως προώθηση της ανάπτυξης τεχνητών μήτρων και, μέσω αυτής της διαδικασίας, επιχειρήματα δεκαετιών, όπως αυτά της Firestone, βγήκαν ξανά στο προσκήνιο.
Είναι αλήθεια ότι οι ισχυρισμοί της Firestone εξακολουθούν να υποστηρίζονται από τις σύγχρονες φεμινίστριες – για παράδειγμα, η φιλόσοφος Anna Smajdor στην εργασία της “The Moral Imperative for Ectogenesis” (2007) – αλλά ο ανανεωμένος ενθουσιασμός γύρω από τις τεχνητές μήτρες κρύβει το γεγονός ότι η δυνατότητα χειραφέτησης της τεχνολογίας είναι στην πραγματικότητα αρκετά περιορισμένη. Πρώτον, οι τεχνητές μήτρες θα μπορούσαν να εξασφαλίσουν τη δίκαιη ανακατανομή της αναπαραγωγικής εργασίας μόνο εάν ο τοκετός περιοριζόταν μόνο στη διαδικασία της εγκυμοσύνης. Όμως, μετά τον τοκετό, παραμένει γεγονός ότι είναι (σε μεγάλο βαθμό) οι γυναίκες αυτές που αναμένεται να θηλάσουν, να αντλήσουν γάλα και να μεγαλώσουν και να αναθρέψουν το παιδί. Αυτό δεν αποκλείει από τη συζήτηση εκείνες που μπορούν και συμμετέχουν σε αυτό που παραδοσιακά θεωρείται ως μητρική εργασία, αλλά μας υπενθυμίζει το στίγμα και την μομφή που στοχεύει εκείνες τις γυναίκες που δεν το κάνουν, είτε από επιλογή είτε για άλλο λόγο. Σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι σαφές τι θα έκαναν οι τεχνητές μήτρες για να αντιμετωπίσουν τις κοινωνικές συνθήκες που μπορούν να κάνουν την αναπαραγωγή τόσο καταπιεστική.
Αυτό υποδηλώνει ένα πολύ μεγαλύτερο πρόβλημα στην υπόθεση της ξεκάθαρης υποστήριξης του φεμινιστικού αγώνα. Οι τεχνητές μήτρες υπόσχονται να απαλλάξουν τις γυναίκες από τη σωματική καταπίεση, την οποία έχουν συνδέσει οι φεμινίστριες με την αναπαραγωγική διαδικασία, αλλά δεν αντιμετωπίζουν απαραίτητα το πρόβλημα σε εννοιολογικό επίπεδο. Δηλαδή, δεν αμφισβητούν τις ιδιαίτερες πατριαρχικές αξίες και τη σκέψη, οι οποίες καθιστούν τη διαδικασία καταπιεστική στα μάτια των φεμινιστριών. Στην πραγματικότητα, μια πιο προσεκτική εξέταση των μεταφυσικών εμπλοκών της τεχνολογίας της τεχνητής μήτρας δείχνει τη δυνατότητα πρόκλησης προβλήματος στην προσπάθεια απελευθέρωσης.
Στο δοκίμιό της στο Aeon, η φιλόσοφος Suki Finn περιγράφει δύο μεταφυσικά μοντέλα εγκυμοσύνης που εκτιμάται ότι αποτυπώνουν τις τρέχουσες δυτικές αντιλήψεις της διαδικασίας. Το πρώτο, που ονομάστηκε “μοντέλο μερολογίας“, περιγράφει το έμβρυο ως μέρος του ατόμου που το κυοφορεί με τον τρόπο που είναι ένα χέρι, πόδι ή νεφρός. Το δεύτερο, το “μοντέλο δοχείου“, περιγράφει το έμβρυο και το άτομο που το κυοφορεί ως δύο ξεχωριστές οντότητες, κάτι που δημιουργεί το πολιτιστικά κυρίαρχο “μοντέλο εμβρυϊκού δοχείου”. Όπως επισημαίνει η Finn, μέσω αυτού του μοντέλου μπορούμε να μιλήσουμε για μια εγκυμοσύνη και, να προσθέσουμε στη λίστα της, απεικόνιση εμβρύων ως αιωρούμενους αστροναύτες σε έναν κενό μαύρο χώρο αντί να είναι ριζωμένα στο τοίχωμα της μήτρας.
Αν και σχετικά αβλαβές στην καθημερινή χρήση του, το μοντέλο δοχείου έχει εφαρμοστεί και σε πιο επιζήμια μεγέθη: όπως καταδεικνύει η κοινωνιολόγος Amrita Pande στη μελέτη της το 2010 για την από τότε απαγορευμένη εμπορική βιομηχανία παρένθετης μητρότητας στην Ινδία, οι κλινικές γονιμότητας αξιοποιούν αυτόν τον διαχωρισμό μεταξύ κυοφορουσών και εμβρύων. Ανέπτυξαν απάνθρωπες πρακτικές προγεννητικής φροντίδας που, μεταξύ άλλων, χρησιμεύουν για να τονίσουν την αναλωσιμότητα της παρένθετης μητέρας. Αυτό που δείχνει είναι ότι η μεταφυσική άποψη του δοχείου μπορεί να είναι ηθικά ουδέτερη, αλλά η πολιτισμική της εκδήλωση έχει αναπτυχθεί και χρησιμοποιείται επί του παρόντος σε ένα πατριαρχικό πλαίσιο.
Η αξιοπιστία ορισμένων αναπαραγωγικών πρακτικών εξαρτάται από το είδος του εννοιολογικού πλαισίου που χρησιμοποιούμε για να τις κατανοήσουμε. Η ίδια η ιδέα της χρήσης τεχνητών μητρών για την αντικατάσταση ορισμένων ή όλων των σταδίων κύησης αντανακλά, για παράδειγμα, μια υπόθεση ότι τα έμβρυα και τα άτομα που τα κυοφορούν είναι στην πραγματικότητα διαχωρισμένα. Αν και αυτό δεν σημαίνει ότι η τεχνολογία της τεχνητής μήτρας συνεπάγεται απαραίτητα το μοντέλο του εμβρυϊκού δοχείου, η τρέχουσα ρητορική σε αυτή τη συζήτηση αποτυπώνει επαρκώς το πνεύμα της άποψης: για παράδειγμα, παρομοιάζοντας τη μήτρα με αυτό που ο αναπαραγωγικός βιολόγος Roger Gosden αποκαλεί “έξυπνη θερμοκοιτίδα” στο Designing Babies (1999).
Η φεμινίστρια ακαδημαϊκός Irina Aristarkhova παρουσιάζει μια εναλλακτική άποψη στην οποία η αξιοπιστία της τεχνολογίας της τεχνητής μήτρας γίνεται λιγότερο “εύχρηστη έννοια” – ή τουλάχιστον πιο περίπλοκη. Πιθανώς, εάν κανείς σκεφτεί το έμβρυο ως μέρος της εγκυμονούσας, τότε ο βαθμός στον οποίο οι τεχνητές μήτρες είναι πραγματικά ικανές να ικανοποιήσουν αυτόν τον ρόλο περιορίζεται. Φυσικά, θα μπορούσε κανείς να παραδεχθεί μια νέα σχέση εμβρύου – εγκυμονούσας, μια σχέση που επεκτείνεται στη σφαίρα της μηχανικής και των μηχανών (αλλά ο χώρος για να συζητήσουμε ένα μέλλον τόσο μακρινό απαιτεί ένα ξεχωριστό άρθρο). Ωστόσο, αν είμαστε πρόθυμοι να αντιμετωπίσουμε τις βιολογικές πραγματικότητες της εγκυμοσύνης – δηλαδή, την πραγματικά αδιάρρηκτη σχέση των εμβρύων και των κυοφορουσών – τότε το μέλλον μας ως μηχανές (ή το μέλλον μας χωρίς αυτές) είναι, σε αυτό το συγκεκριμένο πλαίσιο, αυτό που θα πρέπει να αντιμετωπίσουμε τελικά.
Το πρόβλημα για τις φεμινίστριες, ωστόσο, είναι ότι οποιαδήποτε τεχνολογία εφαρμόζει τις αρχές ενός προβληματικού μοντέλου εγκυμοσύνης θα μπορούσε άθελά της να οδηγήσει στην εξομάλυνσή του ή στη διαιώνιση αυτών των ίδιων προβλημάτων. Σε αυτό το πλαίσιο, η υποτίμηση της κύησης και η υποβάθμιση της σχέσης μητέρας – εμβρύου δεν μπορεί να θεωρηθεί παρά ως αντίθετη προς τη φεμινιστική υπόθεση. Αν και δεν μπορεί να αμφισβητηθεί ότι οι τεχνητές μήτρες θα μπορούσαν να ωφελήσουν μεγάλο αριθμό ανθρώπων, των οποίων οι γυναίκες αποτελούν μόνο ένα μέρος, αξίζει να αμφισβητηθεί η ιδιαίτερη χρησιμότητα τους ως φεμινιστικού εργαλείου απελευθέρωσης, κερδοσκοπικά ή με άλλο τρόπο. Σε αυτό το πλαίσιο, οι τεχνητές μήτρες θα μπορούσαν σίγουρα να μετριάσουν τους φυσικούς περιορισμούς που αντιμετωπίζουν σήμερα ορισμένες γυναίκες αλλά, χωρίς να ασχοληθούμε με τα πατριαρχικά μοντέλα πάνω στα οποία θα μπορούσε να χτιστεί, το απελευθερωτικό δυναμικό της τεχνολογίας παραμένει συνολικά περιορισμένο.